6. feb. s.l., er haft eftir embættismanni heilbrigðis- og tryggingamála-ráðuneytis að tannheilsa barna og ungmenna hafi fyrst verið athuguð árið 1986 og sást þá hversu slæmt ástandið var. Og að þá voru hertar mjög aðgerðir til að taka á því og ástandið batnaði mjög mikið. Þetta má skilja á þann veg að ekkert hafi verið unnið á þessum vettvangi fyrr en árið 1986. Þarna er sjálfsagt um að kenna ónákvæmu orðalagi blaðamanns, en rétt er að upplýsa að skólatannlækningar voru reknar í Reykjavík frá 1922 óslitið til 2001. Og til eru upplýsingar um ástand tanna skólabarna í Reykjavík frá þessum árum.

Tannlækningar skólabarna voru greiddar að fullu úr borgarsjóði og ríkissjóði til ársins 1990, en 1. janúar 1990 tóku gildi lög um breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Þá yfirtekur ríkissjóður greiðslu tannlæknakostnaðar skólabarna og skömmu síðar er farið að innheimta greiðslu á hluta kostnaðarins hjá forráðamönnum. Þá brást í rauninni grundvöllur skólatannlækninganna, því þá var ekki lengur hægt að kalla börnin inn til eftirlits án skriflegs samþykkis forráðamanns. Reynt var að samræma eftirlit einkatannlækna og skólatannlækna en heimtur til eftirlits versnuðu jafnt og þétt. Árið 1999 var aðeins fjórðungur grunnskólanemenda í Reykjavík sem kom til skólatannlæknis. Skólatannlækningar Reykjavíkur voru síðan lagðar niður haustið 2000.

Undirritaður skrifaði grein í Tannlæknablaðið 1. tbl. 1990, þar sem í stuttu máli var rifjuð upp saga skólatannlækninga Reykjavíkur og starfsemi þeirra. Greinin var skrifuð samkvæmt beiðni í tilefni tímamóta sem áður er getið. Þar segir meðal annars að skólatannlækningar hófust hér á landi árið 1922, er Wilhelm Bernhöft var ráðinn af bæjarstjórn Reykjavíkur til að vinna að tannlækningum í barnaskóla Reykjavíkur einn tíma á dag alla skóla daga. Þessi fyrstu ár skólatannlækninga fóru að mesu í tannpínuhjálp og lítill tími var afgangs til reglubundinna aðgerða. Þó var á þessum árum hafist handa með reglubundna tannskoðun og var gerð allnákvæm skýrsla um tannskemmdir í neðstu bekkjum skólanna.  Árið 1965 var ráðinn yfirskólatannlæknir Óli B. Antonsson og þá var einnig tekið upp afkastahvetjandi launakerfi þar sem viss lágmarkslaun voru tryggð en að auki var greitt fyrir hvert verk eftir umsömdum ákvæðistaxta. Skólatannlæknum fjölgaði og settar voru upp tannlæknastofur í nýjum skólum.

Haustið 1968 fengu skólatannlækningarnar húsnæði það sem losnaði í Heilsuverndarstöð Reykjavíkur við brottflutning slysavarðstofunnar. Var þá aðstaða öll til skólatannlækninga orðin mjög góð og vinnan eftirsótt. Árið 1973 unnu 27 tannlæknar hjá skólatannlækningum Reykjavíkur. En þá fór að halla undan fæti. Verðbólga geysaði og föst laun opinberra starfsmanna drógust aftur úr. Árið 1974 hófst þátttaka almannatrygginga í greiðslum vegna tannlækninga. Margir skólatannlæknar hættu þá störfum, töldu hagstæðara að vinna við tannviðgerðir skólabarna á eigin stofum. Þann 23. nóvember 1976 gerðu Reykjavíkurborg og Tannlæknafélag Íslands með sér samning sem var í gildi allar götur þangað til skólatannlækningar Reykjavíkur voru lagðar niður.

Í þessum samniningi segir m. a.:

Reykjavíkurborg leggur til húsnæði, tæki, áhöld og efni, ræður aðstoðarfólk og greiðir því laun.  Og enn fremur:

Fyrir tannlækningar skal greitt eftir launahluta gjaldskrár Tannlæknafélags Íslands sbr. 4. gr. samnings milli Tannlæknafélags Íslands og Tryggingastofnunar ríkisins frá 19. apríl 1975.

Í greininni segir einnig: Þau ár sem samningur Tannlæknafélagsins og Reykjavíkurborgar hefir gilt, hefir samband samningsaðila verið með ágætum. Starf hjá skólatannlækningunum hefir verið eftirsótt og góður andi ríkt á vinnustöðum.

Og þá segir þar einnig:

Það hefir verið stefna heilbrigðisyfirvalda Reykjavíkurborgar  að tannlækningastofa væri í hverjum skóla og skólatannlækningar væru hluti skólastarfsins. Samvinna kennara og tannlækna er með ágætum og árekstrar nær óþekktir.

Í starfsreglum skólatannlækna segir m. a. : Við tannskoðun skal skráður á kort sjúklings fjöldi skemmdra, úrdreginna og fylltra fullorðinstanna (DMFT), og einnig: Við skoðun skulu börnin flokkuð eftir ástandi tanna í þrjá flokka:

Hópur A, 0-5 fylltir, skemmdir fletir fullorðins- og barnatanna.

Hópur B, 6-15  “             “            “         “             “      “

Hópur C   16 eða fleiri    “            “         “             “     

Flokkun þessi miðar að því að finna þá áhættu einstaklinga sem þurfa á aukinni tanngæslu að halda.

Á þennan hátt voru nemendur flokkaðir og greindir og má finna greininguna í ársskýrslum Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur.

Í lok greinarinnar segir:

Fyrstu árin, sem voru ár kreppu og stríðs, voru tannskemmdir ekki mjög miklar, Þ.e.a.s. margar tennur voru heilar, en skemmdar tennur voru að vísu mikið skemmdar og fáar holur fylltar. Eftir stríðið koma tannskemmdir eins og holskefla yfir þjóðina. En tannlæknum fjölgar og holur eru fylltar Það er flúorburstað og flúorskolað, en tennurnar halda áfram að skemmast. Loks eftir 1980 fer að bóla á fækkun tannskemmda, og eftir 1984 fækkar þeim ört. Í ár, 1989 (þegar greinin er skrifuð), er tannheilsa skólabarna í Reykjavík að komast á líkt stig og hjá sömu aldurshópum á hinum Norðurlöndunum, en svipuð þróun varð í þeim löndum  áratug fyrr. Þá er eðlilegt að spurt sé: Hvað kom þessari þróun af stað? Hið hefðbundna svar við þessari spurningu er: Tannvernd hefir aukist. Tannfræðsla í skólum ásamt auglýsingum og áróðri í fjölmiðlum um bætt mataræði, bættar matarvenjur og betri munnhirðu er farina ð skila árangri. Þá er einnig aukinn áhugi á flúortöflum og aukin sala á flúortannkremi frá því sem áður var. Þetta svar er gott og gilt og í samræmi við gildandi viðhorf. Þó leynast í því óvissuþættir sem athuga þarf: Það bendir fátt til þess að sykurneysla Íslendinga hafi minnkað og lítið er vitað um bætt mataræði og matarvenjur. Það er jafnvel ekki enn vitað hvort þjóðin er almennt farin að bursta tennurnar. En eitt atriði tengt bættri tannheilsu hefir lítið verið til umræðu. Það er hlutur tannlækna. Lengi voru tannfyllingar brýnustu verkefni skólatannlækna og höfðu þeir ekki undan. En tannlæknum fjölgaði og að því kom að allar holur voru fylltar. Þetta gerist skyndilega eftir 1980. Verkefni tannlækna breyttust. Farið var að huga betur að þeim tönnum sem heilar voru og ekki höfðu skemmst. Kerfisbundin skorufylling hófst ásamt flúorlökkun. Þær aðgerðir eru aðalstarf skólatannlækna í dag. Sem sé, tannvernd er þeirra aðalstarf. En tannlæknar eru menntaðir til annara og flóknari verka. Tannfræðingar eru aftur á móti sérmenntaðir í hverskonar tannvernd. Það er því eðlilegt að gera ráð fyrir því að í næstu framtíð verði störf tannlækna meira takmörkuð við þau verk sem einungis tannlæknar geta unnið.

Það er ef til vill ekki höfuðatriði að fá úr því skorið hvert er beittasta vopnið í baráttunni við Karíus. Sigurinn er í sjónmáli. En tannlæknar þurfa að búa sig undir það, að verkefnin breytist á nýjan leik.

Þannig var skrifað árið 1989. Þá var sigurinn í sjónmáli. Núna, 17 árum síðar eru tannskemmdir aftur orðnar vandamál þrátt fyrir menntun og þjóðartekjur betri og meiri en annarsstaðar í heimi. Það er ljóst að þegar skipulegt eftirlit hættir fer ástandið úr böndunum og við förum á byrjunarreit aftur. Það hafa komið fram tillögur um ókeypis tannlæknaþjónustu og jafnvel flúorbætingu drykkjarvatns, sem minnir á þróunarhjálp. En það er sama hversu miklum peningum er eytt til að bæta tannheilsuna, ef það er skipulagslaust, kemur það  að litlu gagni.

En ég tel að ýmislegt megi læra af  78 ára reynslu skólatannlækninga Reykjavíkur.

Stefán Yngvi Finnbogason

fyrrv. yfirskólatannlæknir