Blaðamaður mælir sér mót við Jónas á tannlæknastofunni hans og af tilefninu hellir hann upp á eðalkaffi. Við setjum okkur niður í notalegri kaffistofunni og hann byrjar á því að segja aðeins af sjálfum sér, hvaðan hann sé uppruninn og hvernig það vildi til að hann gerðist „Skagamaður“.

 „Ég er ættaður austan af fjörðum, en ólst upp í Hlíðunum og í Vesturbænum í Reykjavík.En ástæðan fyrir því að ég kom hingað upp á Akranes er sú, að á sama tíma og ég útskrifaðist úr námi 1988 losnaði hér tannlæknastofa. Auk þess var ég búinn að koma mér í kynni við álitlega stúlku héðan sem ég giftist og allt passaði þetta vel saman einhvern veginn,“ segir Jónas glaðhlakkalegur. „Í dag er ég alger dreifbýlismaður, finnst hvergi betra að vera og finnst alveg nóg að skjótast í borgina tvisvar í viku til að kenna í Háskólanum,“ bætir hann við. 

Árið 2001 brugðu Jónas og fjölskylda hans búi og fluttu til Bandaríkjanna  þar sem fjölskyldufaðirinn hóf framhaldsnám í tannfyllingum, tannsjúkdómafræðum og tannlýtalækningum. En afhverju? „Á þessum tíma var ég búinn að vera lengi starfandi sem tannlæknir og líkt og kemur yfir flesta þá langaði mig að hressa upp tilveruna á einhvern hátt. Mér fannst tilvalið að skella mér í nám af þessu tagi, enda ekki margir sérfræðingar í þessu fagi hér á Íslandi. Í þessari sérgrein eru kennarar í háskólanum í Norður-Karólínu  brautryðjendur . Það heillaði mig að komast í tæri við bestu sérfræðingana í fræðunum og vinna undir þeirra leiðsögn,“ viðurkennir Jónas. Þar var mikil áhersla lögð á að lagfæra tennur þeirra sem höfðu lent í slysum eða áttu við útlitsgallaðar tennur að stríða t.d. af erfðafræðilegum orsökum. Rannsóknir og þekking á þessum vandamálum auk möguleika á góðri úrlausn hafa stóraukist undanfarin ár og áratugi. Gott dæmi er ísetning tannplanta úr títaníum í kjálkabein þeirra sem hafa tapað tönnum sínum eða þar sem um meðfædda tannvöntun er að ræða. Þessar aðgerðir hef ég framkvæmt á stofu minni um nokkurt skeið og eru orðnar algengt meðferðarúrræði. Þessir tannplantar virka líkt og rætur tanna sem hægt er að smíða postulínskrónur á. Að geta uppfyllt kröfur sjúklinga um fallegt og eðlilegt bros er eitt af því sem gefur manni mikið í þessu starfi og réttlætir allt puðið við námið.  

Enn eitt heimsmet Íslendinga? 

Og Jónas er hvergi nærri hættur námi, en eftir að hafa útskrifast með Meistaragráðu í tannfyllingum, tannsjúkdómum og tannlýtalækningum frá University of North Carolina, Chapel Hill árið 2004, er hann þegar farinn að huga að doktorsnámi, þar sem rannsóknarefnið er eyðing tannglerungs. „Glerungseyðing hér á landi er stórkostlegt, sívaxandi vandamál, enda drekka börn og unglingar hér að meðaltali um einn lítra af gosi á dag! Með slíkri neyslu segir það sig sjálft að glerungurinn hverfur oft hratt, enda eigum við sennilega heimsmet í glerungseyðingu eins og mörgu öðru,“segir Jónas og ekki er laust við að votta megi fyrir kaldhæðni í röddinni. “Nýjasta útspil stjórnvalda er að lækka álögur á sælgæti og gos, ekki hjálpar það til”.

Þriggja ára barn með skemmdir í 16 tönnum af 20

Nýlega kynnti Lýðheilsustofnun niðurstöður MUNNÍS rannsóknarinnar en megintilgangur hennar var að kanna tannátu og glerungseyðingu hjá 1., 7. og 10. bekk og náði rannsóknin til 20% slembiúrtaks þessara árganga árið 2005. Í stuttu máli sýnir þessi rannsókn að tannheilsa barna og unglinga er ansi bágborin og hefur farið versnandi síðustu ár. Íslensk börn og ungmenni eru að meðaltali með tvöfalt fleiri skemmdar tennur en samanburðarhópar í Svíþjóð. Hjá 15 ára unglingi eru að meðaltali rúmlega 4 fullorðinstennur skemmdar og þarfnast viðgerðar eða hafa þegar verið fylltar. Hjá þeim 33% sem eru verst eru settir innan þessa hóps eru að meðaltali 9 tennur skemmdar. Í sömu rannsókn kemur fram að Tryggingarstofnun ríkisins greiðir umtalsvert minna vegna forvarna í tannheilbrigðismálum barna nú en árið 1998.

 En afhverju er ástandið svona slæmt hér á Íslandi eins og raun ber vitni? Jónas svarar því: „Þegar ég útskrifaðist frá tannlæknadeild Háskóla Íslands og byrjaði að vinna, var ástandið að batna frá því sem áður var  í tannheilbrigðismálum. Á þeim tíma var reglulegt eftirlit með krökkum og kostnaður við tannviðgerðir og forvarnir barna endurgreiddar 100%. Frá því um miðjan tíunda áratuginn hefur það verið markviss stefna stjórnarinnar að minnka endurgreiðslur vegna tannlækninga og í dag eru þær aðeins frá 40 til 50%. Þetta hefur leitt til þess að stórlega hefur dregið úr forvörnum og foreldrar koma  seinna og sjaldnar  til tannlækna með börn sín og stundum ekki fyrr en allt er komið í óefni. Hann segir ástandið grafalvarlegt enda mörg börn að koma í slæmu ástandi. „Ég meðhöndlaði t.d. þriggja ára barn um daginn sem var með sextán af tuttugu tönnum skemmdar, og þar af þurfti að fjarlægja fjórar. Þetta barn er því miður ekkert einsdæmi, og tannlæknar út um allt land hafa svipaða sögu að segja og umtalað er meðal þeirra hversu hratt tannheilsa barna og unglinga versnar.

Í dag eru engir samningar eru á milli tannlækna og Tryggingastofnunar ríkisins í gildi og hefur ekki verið síðan 1997, enda enginn sérstakur vilji hjá ríkinu til þess að semja,“ heldur Jónas áfram og bætir við: „ en svo er skuldinni alfarið skellt á okkur og hvað við séum dýrir. “. Hann viðurkennir að hann sé hissa á því áhugaleysi sem ríki um versnandi tannheilsu barna og unglinga og sífellt minnkandi fjármagns sem hið opinbera veitir til þessa málaflokks, ekki einungis hjá stjórnvöldum heldur einnig hjá ASÍ, foreldrasamtökum og öðrum hagsmunasamtökum. „Tannlæknar eru búinir að reyna að viðra málið við þingmenn úr öllum flokkum en fengið daufar undirtektir. Og þrátt fyrir að kosningar séu í vændum breytist það lítið, en líklega er þetta ekki nægilega spennandi og grípandi kosningamál,“ segir hann og glottir. Góð munnheilsa er hluti af góðri almennri heilsu en virðist, hvernig sem á því stendur,  skipta sorglega litlu máli í heilbrigðiskerfi okkar.Að lokum segir Jónas og leggur áherslu á orð sín: „Þrátt fyrir að staða þjóðfélagsins fyrir 15-20 árum hafi verið öllu verri þá en í dag var engu að síður tannlæknakostnaður barna endurgreiddur 100%. Ég tel að þeir sem eru á amerísku línunni í heilbrigðis- og menntamálum, ættu að dvelja í Bandaríkjunum í nokkur ár og athuga hvort þeim snúist ekki hugur við að upplifa kerfið þar. Það virkar fínt fyrir þá sem eiga pening en jafn ömurlega fyrir það fólk sem á þá ekki og mér finnst skelfilegt að verið sé að taka upp þá stefnu á Íslandi. Ég hef ávallt sagt það og er inn á þeirri línu, að takmarka eigi miðstýringu, en í mennta og heilbrigðismálum, þá eigi ríkið að koma inn, þar sem allir, bæði hinir efnameiri og hinir efnaminni,  hafa jafnan rétt“.

 KH